In de afgelopen jaren werd een breed scala aan projecten voltooid. In onderstaand overzicht wordt een dwarsdoorsnede gegeven en een beeld geschetst van de grote diversiteit aan onderwerpen, die door Koos en Jannie werden gerealiseerd. Naast een reeks van publicaties van wetenschappelijke aard tot routeboekjes voor een breed publiek, werden tentoonstellingen samengesteld, lezingen gegeven en een restauratieproject opgezet en tot uitvoering gebracht.

Bewaard en bewonderd, industrieel erfgoed in de Haagse regio

Een nieuw boekproject. Uitgangspunt van deze publicatie is om een breed publiek bekend te maken met de grote diversiteit en rijkdom van het thema industrieel erfgoed, specifiek in de Haagse regio. Een publicatie met naast een historische achtergrond ook een beeldverhaal over de ontwikkeling van de nijverheid. De gebruikte voorbeelden zijn terug te vinden in de stad: op straat, in interieurs, in archieven en musea. Het boek komt uit ter gelegenheid van het 25-jarig bestaan van de SHIE.

Luchtfoto Laakhaven 1995

Laakhaven-app

Na de succesvolle lancering van de Binckhorst-app kwam het verzoek bij HEP binnen om ook voor het eerste industriegebied van Den Haag een app samen te stellen. De Haagse Laakhaven is het eerste industriegebied in Nederland dat als zodanig werd ontworpen en heeft derhalve een zeer interessante geschiedenis.

Presentatie vernieuwde Binckhorst-app

In het kader van het I’M Binckfestival 2017 presenteert de SHIE de vernieuwde Binckhorst-app met brochure in De Besturing, Saturnusstraat 89-91. De brochure vormt een handleiding en toelichting voor een ontdekkingstocht met de Binckhorst-App door dit typisch Haagse gebied. Wethouder Revis zal rond 18.00 uur de brochure in ontvangst nemen.

De wandelaars in de tuin van kasteel De Binckhorst, midden zomer 2015

Bicken & Bincken

Na een aantal wandelingen in 2015 wordt het programma van Bicken en Bincken ook in 2016 weer opgepakt en kan het publiek zich inschrijven voor een culinaire ontdekkingstocht langs het industrieel erfgoed van het grootste Haagse industriegebied, de Binckhorst. Onderleiding van Koos wordt onderweg de ontstaansgeschiedenis van het gebied verteld en ingegaan op diverse historische bedrijven en industrieel erfgoed locaties. Ook wordt stilgestaan bij de recente ontwikkeling in het gebied, zoals de aanleg van de Rotterdamsebaan.

Fijnjekade oud

Laakhaven Centraal

De wijk Laak heeft een rijke geschiedenis, zowel stedenbouwkundig als vanuit het oogpunt van industriële historie. Laak heeft zich de laatste jaren goed in de schijnwerpers gezet om het bijzondere karakter van de wijk naar voren te brengen. De Laakhaven, het oudste industriegebied van Den Haag, maakt een prominent deel uit van Laak. Om ook dit gedeelte van de wijk beter in beeld te brengen en ook het interessante industriële verleden te benadrukken worden er diverse activiteiten ontplooid. Eén hiervan is de ontwikkeling van een wijkwandeling gecombineerd met varen.

Beeld van het terreinverkeer in de jaren 30 (Verzameling HGA)

Hollands Spoor, een Koninklijk treinstation

Grote veranderingen dienen zich aan in het gebied bij het monumentale neorenaissance stationsgebouw. Aan het plein verrezen eind vorige eeuw nieuwe kantoorgebouwen voor de belastingdienst en een woningbouwcomplex. Aan de rand van het plein kwam in 1996 de studentenflat de Struyck en in 2007 het 132-meter hoge Strijkijzer. Te midden van dit modernistische geweld bleef, ondanks zijn ouderdom en dankzij een geslaagde uitgevoerde restauratie, het stationscomplex van architect Margadant trots overeind en functioneert het als van ouds.
De komende jaren zal een vernieuwingsgolf het stationsgebied transformeren tot een adequaat vervoersknooppunt. Een goed moment om deze parel in de nieuwe schelp in de schijnwerpers te plaatsen met een cultuurhistorische publicatie.

Brandweergarage

Cultuurhistorische inventarisatie Knooppunt Moerwijk

In het gebied in de omgeving van het station Moerwijk in Den Haag zijn de laatste jaren een aantal ontwikkelingen gaande op zowel stedenbouwkundig terrein, in het kader van woningbouw, in de sfeer van nieuwe bedrijfsvestigingen en diverse andere experimenten. De diverse deelgebieden zijn in verschillende jaren tot ontwikkeling gekomen en hebben ieder een eigen geschiedenis. Vanuit deze achtergrond heeft de gemeente besloten om een onderzoek te laten doen naar de specifieke historie van het totale gebied en te inventariseren welke elementen daarmee een relatie hebben en van belang zijn voor de verdere ontwikkeling in deze zone aan de rand van het centrum van de stad. Dit geheel vormt het uitgangspunt van de inventarisatie, die door HEP is uitgevoerd. Hiermee wordt voor het eerst een inventarisatie gemaakt van de samenhangende historie van deze zuidwest hoek van Den Haag, net buiten de 19de-eeuwse grens van de stad.

De Electriciteitsfabriek vanaf het afvoerkanaal gezien, 1907 (Uit: De Ingenieur)

Adam Schadee Haags Gemeentearchitect

De ambtsperiode van gemeentearchitect Schadee (1891-1927) viel in een stormachtige periode binnen de ontwikkeling van Den Haag, zowel qua stadsuitbreiding met honderden woningen als ook een groot aantal voorzieningen en industriële complexen. In de eerste decennia van de 20ste eeuw werden twee havens aangelegd, grote gemeentelijke complexen gebouwd, zoals de Electriciteitsfabriek, de tweede Gemeente Gasfabriek, het Openbaar Slachthuis maar ook tientallen scholen, een bibliotheek, een ziekenhuis, enz. Schadee was de ontwerper van al deze gebouwen en verantwoordelijk voor de bouw. Met zijn markante architectuur drukte hij een stempel op de stad. Binnen de Dienst Gemeentewerken kreeg hij de bijnaam ‘de groote zoon van de stad’. Veel van de bouwwerken zijn nog aanwezig, de meesten met een nieuwe functie.

De fabriekshal in 1913.

Jan Jaarsma’s haarden- en kachelfabriek

Na enkele jaren leegstand is het pand van het voormalige postkantoor aan de Fahrenheitstraat gekocht door de Koninklijke Haagse Woningvereniging van 1854.
De vereniging laat hier 40-45 woningen realiseren, voornamelijk voor eenpersoonshuishoudens.
Om de leden van de woningvereniging een beeld te geven van de geschiedenis van het pand, heeft HEP op 18 mei in de voormalige fabriekshal, later bestellershal, een presentatie verzorgd.

Tentoonstelling 1945-nu

Den Haag vandaag, 1945 tot nu

In 2015 startte in het HHM de nieuwe vaste presentatie ‘Den Haag Vandaag, 1945 tot nu’. De tentoonstelling belicht een periode waarin de stad een sterke stedenbouwkundige ontwikkeling doormaakte en ook economisch een andere draai nam, van industriestad naar ambtenaren- en dienstencentrum. Ook op andere gebieden veranderde er in deze periode veel, de auto kreeg een prominentere rol dan de fiets en de wijkwinkel verdween in ruil voor supermarkt en stedelijke winkelcentra.

Een blik op één van de meest industriële sites van de stad, het Gemeentelijk Industrieterrein, ca. 1960.

2015 Haags Jaar van het Industrieel Erfgoed

Het jaar 2015 is door de Raad van Europa uitgeroepen tot Jaar van het Industrieel Erfgoed. In diverse landen worden initiatieven ontplooid om gedurende het jaar het industrieel erfgoed in de schijnwerpers te zetten.
Ook in Den Haag zal in het jaar 2015 het industrieel erfgoed een centrale rol spelen binnen een scala van activiteiten. Op de Dag van de Haagse Geschiedenis op zaterdag 18 april zal het volledige programma worden gelanceerd.
Het programma zal starten met een tentoonstelling in het Atrium van het Haagse stadhuis op 1 mei, de Dag van de Arbeid. De volgende maanden zal telkens in een andere wijk van de stad een activiteit worden georganiseerd rond het thema en gekoppeld aan de industriële geschiedenis van de betreffende wijk.

Nieuw in oud cover

Nieuw in Oud

In Den Haag is de Stichting Haags Industrieel Erfgoed (SHIE) al 20 jaar actief met onder meer aandacht vragen voor behoud van het industrieel erfgoed in de regio. In het kader van dit jubileum is een publicatie samengesteld met als thema herbestemming van industrieel erfgoed. HEP heeft het geheel samengesteld, gecoördineerd en deed de eindredactie van dit fraaie boekwerk, dat uitgegeven en vormgegeven is door Eindeloos.

Forum Hadriani op terras Bink36.

Made in the Binckhorst

In het kader van Made in The Hague organiseerde HEP de Erfgoeddag Made in The Binckhorst. Op een aantal locaties kon het publiek rondkijken in het industrieel erfgoed, zoals Bink36, het Haags Busmuseum, Mooof en de Caballerofabriek. Een grote diversiteit aan bedrijven in deze complexen opende hun deuren. Er waren wandelingen en concerten op historische piano’s. De locaties waren met bussen en boot bereikbaar.

Ook met de boot van de Ooievaart kon de Binckhorst worden ervaren.

Haags Erfgoed Op Locatie

In oktober 2013 speelde zich het tweede I’M Binck festival af in het grootste industriegebied van Den Haag, de Binckhorst. Een groot aantal activiteiten vonden gedurende deze maand plaats. Eén ervan was een tentoonstelling over de geschiedenis van het bedrijventerrein. Op zaterdag 12 oktober was er ook een erfgoeddag.
HEP is gevraagd om de tentoonstelling samen te stellen en de erfgoeddag te organiseren. Dit gebeurde op basis van eerder onderzoek voor de publicatie over de Binckhorst, aangevuld met nader veldonderzoek. Dit project is een pilot voor een groter project onder de naam Haags Erfgoed Op Locatie.
Het gehele project is een samenwerkingsproject van het Haags Historisch Museum, de initiatiefnemer, de afdeling Monumentenzorg van de Gemeente Den Haag en de Stichting Haags Industrieel Erfgoed.

Het hoofdpostkantoor Den Haag in aanbouw, 1965

Herbestemming van Postkantoren

Meer dan een eeuw was het postkantoor, net als het café en de bakker op de hoek, een vaste waarde in de dorps- of stadsgemeenschap. Nu het traditionele postkantoor zijn oorspronkelijke functie heeft verloren, komen veel monumentale gebouwen leeg te staan. Herbestemming van postkantoren Een tweede leven voor de burchten van de post volgt de geschiedenis van dit karakteristieke gebouwde erfgoed, analyseert het architectonisch en cultuurhistorisch belang, en toont geslaagde voorbeelden van herbestemming.
Dit project wordt gerealiseerd in samenwerking met: Nationaal Programma Herbestemming, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, met steun van BOEI, De Gijselaar-Hintzenfonds, Postkantoren BV en Museum voor Communicatie.

Keramiek reliëf boven de ingang van Autopalace.

Erfgoed langs de Rotterdamsebaan

Na het eerdere HEP-project Haags Erfgoed op Locatie wordt dit vervolgd met de opdracht van de gemeente Den Haag voor een inventarisatie van het erfgoed dat gaat verdwijnen in het kader van de aanleg van de Rotterdamsebaan. Deze weg komt in Den Haag boven de grond op de Binckhorstlaan.
De historie van de bedrijvigheid en het woongebied hier ter plekke worden nu geïnventariseerd. Naast concreet erfgoed, zoals een aantal historisch interessante gebouwen, wordt ook gekeken naar de geschiedenis van de gebruikers en bewoners. Het erfgoed wordt fotografisch vastgelegd en voor bijzondere (bouw)elementen wordt een passende bestemming gezocht.

Historische bus voor de Caballerofabriek

Rondrit De Binckhorst

Het industriegebied De Binckhorst staat volledig in de belangstelling van politiek en publiek. Veel geïnteresseerden willen daarom graag nader kennismaken met het grote terrein en het aanwezige erfgoed en de bedrijven. HEP biedt de mogelijkheid om middels een rondrit, per bus of op de fiets, door het gebied te trekken en het erfgoed te verkennen. Vooraf krijgt u, op locatie, een korte inleiding over de geschiedenis van De Binckhorst.
Dan start de toer langs diverse locaties waar, al naar gelang de beschikbare tijd, nog een bedrijfsbezoek kan worden gebracht. Eventueel is de rondrit uit te breiden met een lunch en / of borrel aan het eind.
Ook op andere locaties in Den Haag kan een dergelijk rondrit of wandeling langs industrieel erfgoed worden aangeboden. Denkt u maar aan het vroegste industriële tijdperk in en rondom het centrum of een fietstocht langs geschilderde muurreclames.

Fabriton betoncentrale Binckhorstlaan met op de achtergrond de productiehal van de firma Escher, ca. 1990.

De Binckhorst, bedrijventerrein in beweging

De Binckhorst, het grootste Haagse bedrijventerrein, staat al jaren in de belangstelling van de gemeentelijke politiek, stedenbouwers en projectontwikkelaars. Na het afblazen van de grootschalige plannen wordt er nu gekoerst op ‘organische gebiedsontwikkeling’. Belangrijk is hierbij om uit te gaan van de bestaande kwaliteiten van de Binckhorst. Een historisch onderzoek plaatst deze deels verborgen kwaliteiten van dit voor velen nog onbekende gebied in een ander daglicht. De neerslag van het onderzoek kan benut worden voor de nieuw in te zetten koers voor herontwikkeling. HEP heeft samen met Emiliet Albers, Matthias Benjamins en Louis Kanneworff dit onderzoek uit gevoerd en de publicatie samen gesteld, die is uitgekomen in de VOM-reeks van de afdeling Monumentenzorg van de gemeente.

Valkenburg (L), muur met circa 18 reclames, waarvan enkele reconstructies op andere locaties in Valkenburg zijn aangebracht.

Publicatie Tekens aan de Wand. Geschilderde muurreclames in Nederland.

Het laatste decennium is er veel belangstelling ontstaan voor het fenomeen geschilderde muurreclame. De stichting Tekens aan de Wand, opgericht in 1999, vond dit een goede aanleiding om een overzicht samen te stellen en de situatie te schetsen van de stand van zaken rond het onderzoek en de restauratie van deze reclames. HEP is als ervaringsdeskundige betrokken bij deze stichting en heeft de coördinerende werkzaamheden gedaan bij de samenstelling en het schrijven van deze eerste landelijke publicatie over geschilderde muurreclames.

Cumil in Bratislava

De ingewanden van de stad

In de afgelopen jaren is de belangstelling van HEP gewekt door diverse bijzondere presentaties over de ontwikkeling van de riolering. Een typisch 19de-eeuws fenomeen dat in sommige steden met horten en stoten tot stand kwam. Slechte hygiënische toestanden ontstonden in die periode door overvolle steden en slechte afvoer van vuil en menselijke uitwerpselen. Dit leidde tot dramatisch om zich heen grijpende epidemieën, zoals de cholera.
Nu een eeuw later lijkt dit alles vergeten en ontbreekt de kennis bij het brede publiek van de oorsprong en betekenis van de riolering. Vanuit deze wetenschap heeft HEP in opdracht van de afdeling riolering van de gemeente Den Haag een inventarisatie gemaakt van de mogelijkheden om het bewustzijn te creëren voor de erkenning van het belang van de riolering tegen de achtergrond van de historie.

Dragers van De Volharding 1935

Lezing 75 jaar De Volharding Uitvaartzorg

Op 15 november vierde De Volharding Uitvaartzorg haar 75-jarig bestaan. In zalencentrum Concordia aan het Hogezand werd hier bij stil gestaan. Door HEP werd een lezing samengesteld, die vergezeld van historische beelden door Koos werd uitgesproken. Op deze historische locatie van de voormalige ambachtsliedenvereniging Concordia en de later hier gevestigde drukkerij Voortvaren passeerde de lange geschiedenis van de socialistische coöperatie de Volharding.

Eerste TV-uitzending in Den Haag bij Stuut & Bruin

Rapport Prinsegracht 32-34

In het eerste kwartaal van 2011 zal de winkel van de befaamde Haagse firma Stuut & Bruin de deuren aan de Prinsegracht 32-34 definitief sluiten. De panden zullen dankzij de Stichting Behoud Waardevol Erfgoed een nieuwe toekomst krijgen. HEP deed in 2010 een vooronderzoek naar de historische kwaliteiten van deze bijzondere panden en de locatie. De resultaten werden in een rapport vastgelegd.

Sierkan Juffrouw Nel Visser, Jacob van Deventerstraat

Het leven begint met melk

Project: Historisch onderzoek zuivelindustrie
Product: Publicatie Het leven begint met melk. Geschiedenis van de zuivelindustrie in de Haagse regio. Auteurs: Antoinette van der Horst en Koos Havelaar. De publicatie werd bekroond met de Die Haghe prijs 2007.
Datering: 2007

Wandel- en fietsroutes

Project: Routes langs industrieel erfgoed
Product: Brochures met beschrijvingen en kaart van wandel- en fietsroutes langs een rijke schakering aan voorbeelden van industrieel erfgoed in de regio Den Haag. Diverse thema’s, waaronder industriegebieden, Rozenburg tegeltableaus, metaalnijverheid en buitenreclame.
Datering: 1996 – 2009

Melkboer Hoogendoorn op de Vaillantlaan, 1953

Echo’s van de werkvloer

Project: Echo’s van de werkvloer
Product: Interviews met een grote verscheidenheid aan (oud)werknemers van bedrijven in de Haagse regio. Gedeeltes van de interviews worden gebruikt voor de vaste rubriek op de website van de SHIE en voor andere publicaties.
Datering: Vanaf 2007

Postzegel in het gebruik

Port betaald

Project: Onderzoek naar de eerste emissie Nederlandse postzegels en de historische context. Dit in het kader van het 150-jarig bestaan van het fenomeen postzegel in Nederland.
Product: Publicatie Port betaald. Een cultuurgeschiedenis van de eerste Nederlandse postzegel 1852-2002.
Datering 2002

Ontwerp Laakhaven ir.I.A. Lindo, 1893

De Laakhaven

Project: Onderzoek naar het eerste geplande industriegebied van Nederland en een inventarisatie van haar erfgoed. In opdracht van de gemeente Den Haag.

Product: Publicatie De Laakhaven. Een beeld van een Haags industrielandschap. (VOM-reeks 1991-5)
Datering: 1991

Autopalace 1955

Auto-Palace – Een glaspaleis aan de Binckhorstlaan

In het kader van de aanleg van de Rotterdamsebaan zullen de komende maanden diverse complexen aan de Binckhorstlaan in Den Haag gesloopt gaan worden. Eén hiervan is het markante pand van Auto-Palace, autoshowroom en werkplaats van de gelijknamige firma.
De historie van het bedrijf en het complex is inmiddels vastgelegd. In het informatiecentrum van de Rotterdamsebaan is een tentoonstellingswand ingericht met een beeldverslag van de roemrijke jaren van het bedrijf in de Binckhorst.

De gepatenteerde sluiting van de veiligheidsgordel van Coenen.

Carrosseriefabriek Coenen

In het kader van de HEP-inventarisatie van het erfgoed dat voor de Rotterdamsebaan moet verdwijnen, is door HEP een kleine tentoonstelling gemaakt over de firma Coenen. Deze carrosseriefabriek vestigde zich in 1957 aan de Binckhorstlaan. Het pand doet vanaf oktober 2014 dienst als informatiecentrum van de Rotterdamsebaan.
Gedurende de periode september – december 2014 zal de expositie het verhaal vertellen van dit innovatieve bedrijf dat ooit in dit pand gevestigd was. Coenen begon als carrosseriebedrijf en werd bekend om belangrijke vindingen op het gebied van accessoires voor de auto, onder meer van de rolhoes, de inbouw van het schuifdak. Het bedrijf was de eerste in Europa dat veiligheidsgordels produceerde.

De aanleg van de spoorboog tussen de lin Amsterdam-Rotterdam en Den Haag-Utrecht.

Binckhorst in Vervoering

2014 is het jaar van het mobiele erfgoed. In het kader van het I’M Binckfestival, dat in oktober plaats vindt, was er ook aandacht voor de historie van het vervoer in de Binckhorst. Dit Haagse industrieterrein heeft een rijke historie op dit gebied: schepen, auto’s, treinen en de Solex. Op 4 oktober werd in en rond de fraaie voormalige autoshowroom van Auto-Palace uit 1951 van de architecten Blankenspoor en De Vries de historie tot leven gebracht met twee tentoonstellingen en diverse klassieke auto’s. HEP zorgde voor de openstelling van het gebouw en de daar aanwezig tentoonstelling over 100 jaar AutoBinck en stelde de tentoonstelling Binckhorst in Vervoering samen.

openingswand tentoonstelling MijnDenHaag Winkelt!

MijnDenHaag Winkelt!

In het kader van het project van het Haags Historisch Museum MijnDenHaag! is HEP gevraagd voor de voorbereiding en de samenstelling van een vervolgtentoonstelling binnen dit project met het thema winkelen in Den Haag.
Gekoppeld aan deze tentoonstelling is door HEP ook een wandeling samengesteld onder de titel MijnDenHaag Winkelt! Wandeling langs Haagse winkels van toen en nu. Vanaf 24 september 2011 tot en met 8 januari 2012 is de tentoonstelling voor het publiek te zien.

MijnDenHaagWerkt!

Van half april tot eind augustus 2010 was in het Haags Historisch Museum de door HEP voorbereide tentoonstelling MijnDenHaagWerkt! te zien. Een expositie, die specifiek het thema van de werkende Hagenaar centraal stelde. Ook voor het Haagse publiek was een rol weggelegd. Zij konden hun historische Haagse objecten inbrengen voor deze tentoonstelling.